United we stand

‘Sta op voor de kampioen’, rolt als yell over vele voetbaltribunes. Een flink deel van die zingende supporters is daar doodziek van. Die willen namelijk niet ‘opstaan’ maar negentig minuten lang staan. Omdat dat nu eenmaal bij voetbal hoort. Ze hebben pech: staantribunes zijn al jaren verboden. In de nieuwe stadions van NAC en RBC is het zitten geblazen. Maar: in navolging van Duitsland en Engeland lijkt ook in Nederland de discussie weer op te laaien.

// BN/DeStem, 15 december 2001 // door Cyril Rosman en Bas Timmers // foto: Johan van Gurp //

Het is nog niet eens zo heel lang geleden. Een avondje NAC aan de Beatrixstraat. Een kolkend stadion, supporters die staand en springend de Bredase ploeg naar voren joegen onder aanvoering van de roemruchte (en beruchte) B-side. De echte voetbalsfeer, die in het nieuwe stadion vol met stoeltjes deels verdwenen is.
Maar in het land van de zittenden houdt een klein groepje ‘staanders’ stand . Ook in het huidige stadion blijft een deel van de B-side en vak G, al snel een paar honderd man, staan. Waarom? Omdat dat zo hoort, vinden de NAC-fans. “Emotie gaat gepaard met spontane bewegingen. Uitzinnig blije mensen gaan als een gek rondrennen. Mensen komen als vanzelf in beweging om opgebouwde energie kwijt te kunnen. Zitten bij een voetbalwedstrijd is apathisch”, verwoordt Hans Poppelaars de mening van een deel van de B-side.
“Het is een gevoel. Je staat dichter op elkaar en dat verhoogt de sfeer. De fanatieke schares zouden het geweldig vinden als een tribune wordt omgebouwd tot staantribune. Zodra NAC haar fiat geeft, staan er binnen een paar uur een paar honderd fans met een inbussleutel bij het stadion om te helpen.”

Sfeer
Bij het fanatieke deel van de PSV-aanhang leeft ook de wens naar terugkeer van staanplaatsen. De L-side, de lange zijde met tienduizend staanplaatsen, was decennia lang een begrip in Eindhoven. Door de verbouwing van het Philips Stadion moest de harde kern gaan zitten achter een van de doelen. “En sindsdien is de sfeer een stuk minder”, weet Ger van Os, voorzitter van de supportersclub van PSV. “De fans op de Oosttribune willen daarom weer gaan staan.”
Mede op hun verzoek kaartte hij, als voorzitter van de Samenwerkende Organisaties Supportersverenigingen (SOVS), bij de KNVB de kwestie aan. De voetbalbond verbood per 1 juli 1999 alle staanplaatsen in stadions, in navolging van de UEFA, en had geen boodschap aan de smeekbede van de supporters. Maar op de recente jaarvergadering van het SOVS drongen fans opnieuw aan op terugkeer van de staanplaatsen.
Van Os gaat daarom de komende maanden de clubs rechtstreeks benaderen. “Het wordt hoog tijd dat de UEFA-notabelen uit hun ivoren toren komen en het voetbal weer teruggeven aan degenen van wie het eigenlijk is: het volk”, zegt Van Os. “De heren hebben blijkbaar niet goed in de gaten wat er onder de fans leeft, een deel van hen wil gewoon weer staan in de stadions.”
De KNVB ziet het allemaal niet zo zitten, dat staan. “We hebben staanplaatsen verboden naar aanleiding van de ramp in Hillsborough in Engeland”, zegt KNVB-woordvoerder Rob de Leede. “Nu nemen de toeschouwersaantallen toe. Vrouwen en kinderen durven weer naar het voetballen. Het comfort in de stadions is toegenomen door de zitplaatsen. En dat is toch wat de mensen willen.”

Hillsborough
Genoeg meningen. Nu de feiten. Over Hillsborough bijvoorbeeld. In het stadion van Sheffield Wednesday kwamen op een dramatische zaterdagmiddag in 1989 tijdens de halve finale van de FA-cup tussen Liverpool en Nottingham Forest 96 mensen om. Ze werden op de staantribune doodgedrukt tegen de hekken. Het was de ommekeer in het denken over staan in stadions. De FA stelde met het oog op de veiligheid stoeltjes verplicht, de UEFA deed hetzelfde voor internationale wedstrijden.
Maar, zo bleek uit het onderzoeksrapport van Lord Justice Taylor, het drama in Hillsborough werd vooral veroorzaakt door falend crowd management: de politie besloot vanwege de grote drukte net voor de wedstrijden de poorten open te zetten. Dát was de fatale beslissing waardoor te veel mensen op de tribune kwamen en de druk aan de onderkant te groot werd.

Natuurlijk speelde mee dat het om staanplaatsen ging. Maar dan wel staanplaatsen oude stijl: grote vakken met hoge hekken aan alle kanten, met slecht geplaatste crowd barriers (dranghekjes). Met de huidige technieken, door staanvakken weloverdacht in te richten en aan de veldzijde geen hekken meer te plaatsen, is het risico vele malen kleiner. In Engeland steekt de discussie nu de kop weer op. Zelfs John Glover, die zijn 20-jarige zoon Ian verloor in Hillsbo- rough, ondersteunt de campagne. “Als je me dit had gevraagd drie maanden na de ramp, zou ik staanplaatsen vervloekt hebben. Maar omdat ik bestudeerd heb wat er gebeurd is en de werkelijke oorzaak weet, realiseer ik me dat het niets te doen had met staan. Na Hillsborough ben ik naar slechts vier duels gegaan en als ik nu een wedstrijd zou bezoeken, zou ik het liefst willen zitten. Maar als supporters willen staan, moeten ze die keus hebben. Het is een vrij land”, zegt hij in het dagblad Liverpool Echo.
In datzelfde artikel vervloekt Phil Hammond de plannen juist. Zijn zoon Philip (14) kwam om in Sheffield. “We hebben twaalf jaar gevochten om onze stadions zo veilig mogelijk te krijgen en nu willen sommigen, ik denk een minderheid, weer staanplaatsen. Voor mij is dat onbegrijpelijk. Men spreekt van minder sfeer en hogere prijzen van kaartjes. Volgens mij is de sfeer er nog steeds, alleen is de gemiddelde fan nu wat ouder door de prijzen. Clubs zouden daarom hun prijzen moeten reduceren.”

Duitsland
In Duitsland is de discussie al gevoerd. In de gloednieuwe Arena AufSchalke in Gelsenkirchen zijn 17.000 staanplaatsen gecreëerd, vooral op verzoek van de fans. Met als gevolg dat het stadion elke wedstrijd kolkt van emoties en sfeer. In het totaal vernieuwde Volksparkstadion in Hamburg gebeurde hetzelfde, daar installeerde de club (HSV) zelfs een uniek kliksysteem, waardoor de staantribune in enkele uren omgebouwd kan worden tot een zittribune voor Europese wedstrijden.
De Football Licensing Authority (FLA), verantwoordelijk voor de stadions in Engeland, nam begin dit jaar een kijkje in Hamburg. De FLA concludeerde dat het Duitse systeem deugt, maar in Engelse stadions om bouwtechnische redenen lastig is in te voeren. Verder is het vrij duur. Het ombouwsysteem kostte HSV voor 4300 zitplaatsen (en 8500 staan) 1,05 miljoen gulden extra. Omgerekend is dat 124 piek per staanplaats, maar clubs die nooit Europees spelen hebben zo’n duur ombouwsysteem niet nodig.
De FLA zag wel nog wat tekortkomingen op het gebied van crowd management zelf. Zo zijn in Duitsland de crowd barriers niet lang genoeg en de vakken te groot. Elk vak zou hooguit 25 meter breed mogen zijn, met om de paar treden barriers van maximaal 12 meter, gescheiden door een gangpad. Hoge hekken zijn taboe. Ook zou door strikte toegangscontrole voorkomen moeten worden dat mensen in een verkeerd vak terecht komen. In Hamburg was dat duidelijk wel het geval.

Expert
Maar dan nog. Gerard van Duykeren, directeur van The Security Company, gelooft niet in het perfecte staanvak. Zijn bedrijf is de expert op het gebied van crowd management in Nederland en beveiligt vrijwel alle grote popconcerten en festivals in Nederland, plus de thuisduels van Vitesse en Utrecht. “Ook al neem je alle mogelijke maatregelen, dan nog is het een mindere optie dan zitten. Vanuit de veiligheidskant gezien.”
“Zittende mensen kun je beter monitoren, het geeft psychologisch gezien een geordender beeld. Mensen gedragen zich op een zitplaats rustiger, zo blijkt uit onderzoeken over heel de wereld. Ze springen even op bij een doelpunt, maar gaan daarna weer zitten op hetzelfde stoeltje. Iedereen heeft zijn eigen gebiedje van een halve vierkante meter, niemand gaat lopen door het vak. Zitten creëert rust.”
En dat heeft als groot voordeel dat er geen crowd surges kunnen ontstaan. Die ongecontroleerde bewegingen van mensenmassa’s deden zich vooral voor op de ‘oude’ staantribunes. Bovenaan de tribune gaven ‘de leiders’ een zetje en onderaan rolde het volk over elkaar. De nachtmerrie van iedere beveiliger. “Als het publiek gaat bewegen van links naar rechts en van boven naar onder, is dat levensgevaarlijk. Dan kan een massa onbeheersbaar worden.”

Popconcerten
Bij popconcerten zie je zoiets nog wel, bijvoorbeeld als de huislichten aan gaan, het publiek wil vertrekken, maar de artiest besluit nog een toegift te geven. “Het meest funest is een cross flow, stromen mensen die tegen elkaar in gaan. Dan kan je als beveiliging niet meer doen dan opzij stappen en bidden. Ik druk het tourmanagers dan ook op het hart om zoiets nooit te doen.”
Toch gebeuren bij popconcerten relatief weinig ongelukken, afgezet tegen de grote mensenmassa’s die staan op bijvoorbeeld festivalweides. “Bij popconcerten geldt een andere inrichting van de zaal. In zo’n menigte gelden ook minder tegenstellingen. Iedereen is fan van de artiest, er zijn geen tegenstrijdige belangen.”
Bij voetbal is dat wel het geval. Daarnaast is er volgens Van Duykeren bij voetbal minder vraag naar staanplaatsen dan bij popconcerten. “De meerderheid van de mensen komt naar het stadion om te zitten en lekker te kunnen genieten. Lang niet iedereen wil staan, misschien gaat het maar om twee procent die dat wel wil.”

Uitverkocht
In Duitsland zijn de ervaringen anders. Bij HSV zijn de staanplaatsen als eerste uitverkocht, bij Schalke is het niet veel anders. De fans zijn blij met de goedkopere kaartjes voor de staanvakken (15 Deutsche Mark bij Schalke), waar een zitplaats in Engeland of Duitsland voor een simpele competitiewedstrijd al snel 40 of 50 piek kost. Nu krijgen met name jongeren weer de kans de traditionele supportersloopbaan te volgen: als puber op de staantribune, als dertiger op een zitplaats in een zijvak en daarna als vader met zoon op de familietribune. Waarna zoonlief zich als puber weer op de staantribune meldt, al dan niet met papa.
In Duitsland staan de fans alweer, in Engeland komt binnenkort een nieuwe wet ter sprake, die staan weer mogelijk maakt en het lijkt slechts een kwestie van tijd voordat de discussie ook in Nederland weer losbrandt. NAC-directeur Roelant Oltmans: “Ik kan me voorstellen dat die discussie eraan komt, maar hier in Nederland hebben we de situatie in de stadions ook zonder staantribunes nog niet onder controle. Dus is het niet logisch om er nu al over te gaan praten.”
Oltmans is overigens niet mordicus tegen staantribunes. “Er is blijkbaar een groep fans die graag willen staan, die dan beter hun energie kwijt kunnen. Ik kan me daar iets bij voorstellen. Als een staantribune wordt gebruikt op de manier waarop dat zou moeten, is het ook geen probleem. Als de massa begint te bewegen is het een ander verhaal. Ik ben daar zelf ook een keer slachtoffer van geworden en dat is geen pretje.”
De UEFA meldt dat het niet van plan is de zienswijze ten opzichte van zitten en staan te wijzigen, maar wijst er ook op dat het op nationaal niveau een zaak is van de betreffende voetbalbonden. KNVB-woordvoerder De Leede: “Staan is niet meer van deze tijd. Mensen willen comfort en het is veiliger. Ik geloof ook dat het slechts een zeer klein deel van de supporters is dat wil staan. Wij overwegen daarom niet om de huidige regels te veranderen.”

Dit werk is gelicenseerd onder een Creative Commons licentie